عباس میرزا و ورود مدرنیته به ایران

عباس میرزا و ورود مدرنیته به ایران برتریها: عباس میرزا یكی از نامدارترین شاهزادگان قاجاریه و آغازگر اصلاحات در ایران معرفی شده است كه برای خروج ایران از انزوا و عقب ماندگی گام های مهمی در عرصه های گوناگون برداشت بنا بر این بسیاری به وی لقب بانی نظام جدید در ایران یا موسس تجدد در ایران داده اند.


آغاز جریان تجدد خواهی در ایران به اوایل سده ۱۹ میلادی و برخورد ایران با مدنیت جدید غربی باز می گردد. شکست ایران از روسیه تزاری برخی از دولتمردان ایران را به عمق مدنیت جدید غربی و فرسودگی ایران آگاه ساخت و به چاره جویی واداشت. در صدر این دولتمردان عباس میرزا نایب السلطنه ولیعهد فتحعلیشاه و وزرای او، میرزا عیسی قائم مقام فراهانی و پسر او میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی قرار داشتند. این دولتمردان بطور جدی به دنبال درک و فهم راز ترقی و اقتدار غرب و انحطاط و ضعف ایران بودند و برای جبران ضعف ایران و افزایش توان مقاومت در مقابل تجاوزات روسیه و دیگر قدرت های متجاوز به اصلاح ارتش و ستاندن و ارتباط علوم و فنون جدید روی آوردند. ژوبر نماینده ناپلئون بناپارت که در ۱۸۰۶ میلادی به ایران آمده بود از اشتیاق فراوان عباس میرزا به علوم و فنون اروپایی و تلاش وی برای فهم راز ترقی و نیرومندی اروپاییان گزارش داده است. عباس میرزا از وی پرسش کرده بود: «.. نمی دانم این قدرتی که شما اروپایی ها را بر ما مسلط کرده چیست و سبب ضعف ما و ترقی شما چه؟ مگر جمعیت و حاصلخیزی و ثروت مشرق زمین از اروپا کمتر است؟ یا آفتاب که پیش از رسیدن به شما به ما می تابد، تاثیرات مفیدش در سر ما کمتر از سر شماست؟ یا خدایی که مراحمش بر جمیع ذرات عالم یکسان است، خواسته شما را بر ما برتری دهد؟ گمان نمی کنم. اجنبی حرف بزن! بگو من چه باید بکنم که ایرانیان را هشیار نمایم؟ (۱)




عباس میرزا و کوشش برای مدرن سازی ایران
عباس میرزا نایب السلطنه و ولیعهد فتحعلی شاه قاجار بود که در پنجم شهریور ۱۱۶۸ خورشیدی در روستایی به نام نوا در لاریجان دیده به جهان گشود. وی بعنوان فرمانده جنگ های ایران و روس برگزیده شد اما این جنگ ها با وجود رشادت های وی به بستن عهدنامه های گلستان و ترکمانچای و تجزیه بخش های بزرگی از ایران منجر گردید. در واقع سلسله قاجاریه از بدو تأسیس با خطر روبه رشد توسعه طلبی روس ها در مناطق شمالی کشور از قفقاز گرفته تا شهرهای ساحلی گیلان رو به رو بود. حکمرانی ایالت مهم آذربایجان هم با عباس میرزا بود. ایالتی که می بایست سنگین ترین ضربات قوای روس را تحمل می کرد و در عین حال از پس تامین نفرات و ابزار جنگی هم بر می آمد. نقش عباس میرزا را در این نبردهای ۱۰ ساله و خیلی از جنگ های دیگر می توان بعنوان یک فرمانروای سنتی مانند شاه اسماعیل، شاه تهماسب و دیگران مورد بررسی قرار داد که در این راستا کوشش کرد با حفاظت از محدوده های ایران و نیز دادگری و آبادانی و همین طور نشر علم و ادب از روش پادشاهان ساسانی یا برخی سلاطین صفویه پیروی کند اما اهمیت اصلی عباس میرزا که خیلی از مورخان به آن پرداخته اند به این است که وی به صورتی موسس تجدد در ایران به شمار می آید.
شکست های پی در پی ایران از روسیه برای اولین بار، گروهی از ایرانیان را به خود آورد و در صورتیکه فتحعلی شاه هنوز در جهل و غرور خود به سر می برد عباس میرزا که خود در جنگ ها درگیر بود به ضعف و عقب ماندگی فنی و علمی ایران پی برد و وزیرش قائم مقام نیز در این اندیشه با وی هم آواز شد. به دنبال این شکست ها نیاز به اصلاحات همه جانبه نظامی به شدت در دربار ایالتی تبریز احساس می شد. در نتیجه برای بالابردن توان رزمی و قدرت دفاعی کشور انجام اصلاحات در دستور کار قرار گرفت. وی با بهره از ابزارهای مدرن، ساختار نظامی ایران را از نظر اسلحه و لباس و تدارکات و حتی آرایش های نظامی، اروپایی کرد. همین طور به جاده سازی و شهرسازی با بهره گیری از اسلوب های اروپایی همت گماشت. وی برای تامین هزینه اقدامات خود، حقوق های دربار، مستمری ها و ولخرجی ها را ممنوع کرد، همین طور بوسیله تعرفه های حمایتی و خودداری از مصرف پوشاک خارجی عواید را افزایش داد. بااینکه بعدها اقدامات صرفه جویانه، خصومت درباریان و مستمری بگیران و مالیاتچی ها را بر انگیخت. تعرفه های جدید، اعتراض غربیان را به دنبال داشت و قشون جدید، هراس خوانین محلی را برانگیخت.




اقدام دیگر عباس میرزا در امتداد مدرن سازی ایران، کوشش برای ایجاد دولت منظم است، وی کوشش کرد تا قدرت های محلی را در مقابل دولت مرکزی تضعیف و یک حاکمیت واحد بر سرتاسر کشور اعمال نماید. این اقدام پایه اساسی تشکیل دولت-ملت مدرن است که بعدها در ایران بدان جامه عمل پوشانده شد. برای نمونه اقدامات عباس میرزا در خراسان نقطه اوج چنین سیاستی بود. خود وی در نامه ای به "محمدخان زنگنه"، امیرنظام آذربایجان در این زمینه می نویسد: "کارهای خراسان که الحمدلله از شفقت خدا، نظم کامل گرفته و کلمه واحده شده. دیگر کرد و ترک و عرب و قرایی، لفظش موقوف شد. ما که شکرگزاریم و انشاالله خدا هم زیاد خواهدنمود. " سخنان عباس میرزا نشان از سیاست وی برای ایجاد وحدت ملی به شیوه مدرن آن دارد. وحدتی که در پرتو آن همه تعلقات قومی و قبیله ای در مقابل تعلق به ملیت ایرانی یعنی همان کلمه واحده مورد نظر عباس میرزا، رنگ می بازد.
عباس میرزا و احساس حقارت فرهنگی
سرخوردگی ناشی از شکست های متوالی ایران در جنگ با روسیه تزاری و احساس ضعف نظامی و حقارت فرهنگی برخاسته از آنها در بین ایرانیان، عباس میرزا و گروهی از ایرانیان را بر انگیخت تا به دنبال علل واقعی برتری نظامی غرب برآیند و جریان مدرن سازی ایران را به راه اندازند، عباس میرزا نخست سفیرانی به ممالک اروپایی فرستاد و بعد دست یاری به طرف متخصصان و مستشاران نظامی اروپایی دراز کرد و از آنان خواست آموزش های نظامی به ایران بدهند و دستور داد در تبریز چاپخانه درست کنند و کتاب های غربیان را ترجمه کنند. (۲)
اقدام دیگر عباس میرزا اعزام دانشجو به اروپا بود. در واقع سیاست مدرن سازی عباس میرزا جذب ماموران و متخصصان غربی و اعزام دانشجو برای فراگیری علوم و فنون جدید به خارج بود. رفت و آمد دانشجویان و دیگران در این دوران سبب شد که مسافران در بازگشت از عجایب غرب سخن بگویند و گاه به صورت سیاحت نامه بنویسند. این سیاحت نامه ها شامل اطلاعات زیادی درباره‌ی راه و رسم زندگی اروپاییان بود، خیلی از زمامداران از راه همین کتاب ها با غرب آشنا می شدند و در راه تجدد می کوشیدند. (۳)
بنابراین باید گفت، آغاز تعلیم و تربیت به سبک غربی در ایران توسط عباس میرزا آغاز شد و وی بود که به فکر تاسیس مدارسی به سبک اروپایی می افتد و به تشویق وزیرش قائم مقام اولین فردی بود که تصمیم گرفت، چند تَن ایرانی را برای آموختن فنون نظامی، علوم و صنایع جدید و معدن به خارج بفرستد. (۴) بدین ترتیب فکر ایجاد یک مدرسه عالی یعنی پلی تکنیک بمنظور کمک به پیشرفت مملکت با بهره گیری از علوم جدید غربی ابتدا از جانب عباس میرزا به وجود آمد اما او به سبب درگیری های گوناگون با روسیه موفق به ایجاد این مدرسه نشد اما اصلاح و نوسازی دستگاه تعلیم و تربیت و ستاندن علوم، معارف و فنون جدید در تفکر و عمل اصلاحی و نوخواهی ایران دوره قاجار از عباس میرزا و قائم مقام ها به این سو، جایگاهی بنیادی و برجسته داشت، درباره اقتباس علوم جدید تاکید ویژه ای داشت و روند اعزام دانشجو به خارج از دوره او شروع شد. (۵) وی توانست گروهی از محصلان به دنیای غرب برای فراگیری علوم جدید بفرستد. بعد از او امیر کبیر که به ایجاد مدرسه‌ی عالی معتقد بود، این مدرسه را ساخت این مدرسه در تجدد آموزشی ایران سهم مهم داشت. (۶)



منبع شناسی برای آشنایی با اقدامات شاهزاده قاجاری
درباره زندگی و سرگذشت و کارهای عباس میرزا آثار و کتاب زیادی نوشته شده است که در ادامه به بعضی از مهم ترین آنها پرداخته می شود: احوالات و دست خط های عباس میرزا قاجار نایب السلطنه و تاریخچه مختصری از جنگ های ایران با دولت های روسیه و عثمانی همچون کتاب های مفیدی است که به وسیله ابوالقاسم لاچینی منتشر گردید. همین طور همچون کتاب هایی که به احوال و سرگذشت وی پرداخته شده می توان به عباس میرزا قاجار و شرح حال و سیاست و خدمات او نوشته مصطفی موسوی طبری، عباس میرزا نوشته ناصر نجمی اشاره نمود. علاوه بر این موارد در سال های اخیر هم آثاری در مورد این شخصیت در تاریخ ایران دوره قاجاریه انتشار یافته است که از مهم ترین آنها می توان به عباس میرزا نوشته امینه پاکروان با ترجمه قاسم صنعوی، فرازه ای از زندگی عباس میرزا قاجار نوشته زهرا جمالی و عباس میرزا نوشته محمدمهدی وجدانی اشاره نمود. همین طور برای آشنایی با اندیشه عباس میرزا کتاب مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی نوشته سیدجواد طباطبایی بسیار مفید و از لحاظ مطالب در این عرصه غنی است.
منابع
۱- داریوش رحمانیان، انحطاط و عقب ماندگی ایرانیان و مسلمین، دانشگاه تبریز، تبریز، ۱۳۸۲، ص۳۳
۲- ایران و مدرنینه، رامین جهانبگلو، نشر گفتار، تهران، ۱۳۷۹، ص ۱۲، ۱۳
۳- جمشید بهنام، ایرانیان و اندیشه تجدد، نشر فرزان، تهران، ۱۳۷۵، ص۲۷
۴- ایران و مدرنینه، رامین جهانبگلو، نشر گفتار، تهران، ۱۳۷۹، ص ۵۷
۵- رحماینان، داریوش، ایران بین دو کودتا، انتشارات سمت، تهران، ۱۳۹۵، ص ۲۰۷، ۲۰۸
۶- ایران و مدرنینه، رامین جهانبگلو، نشر گفتار، تهران، ۱۳۷۹، ص ۷۶۱



منبع:

1399/06/06
23:36:44
5.0 / 5
532
تگهای خبر: خدمات , دانش , علم , متخصص
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب
نظر شما در مورد این مطلب
نام:
ایمیل:
نظر:
سوال:
= ۷ بعلاوه ۵
برتریها bartariha
bartariha.ir - حقوق سایت برتریها محفوظ است

برتریها

معرفی برترینهای فناوری و وبسایتها